Opłucna jest cienką błoną, która pokrywą płuca podwójną warstwą tworzącą jamę zamkniętą (jamę opłucnej). Stany zapalne w jej zakresie mogą mieć charakter pierwotny, kiedy obejmują wyłącznie opłucną (bez zajęcia miąższu płucnego), lub też charakter wtórny, np. gdy szerzący się w tkance płucnej proces zapalny obejmuje również i opłucną lub też drogą kontaktu drażni opłucną, wyzwalając odczynowy proces zapalny.

W toku procesu zapalnego, tak jak przy zapaleniu w każdym innym miejscu, dochodzi do niewielkiego pogrubienia, przekrwienia i rozpulchnienia opłucnej oraz osadzania się włóknika na jej powierzchni. Pogrubienia i przekrwienie opłucnej, a przede wszystkim osadzający się włóknik i powstająca nierówność jej powierzchni sprawiają, że w czasie oddychania (zwłaszcza na szczycie wdechu) nierówne powierzchnie zwróconych do siebie blaszek opłucnej ocierają się o siebie, wyzwalając dokuczliwy, zazwyczaj kujący ból, uniemożliwiający prawidłowy, głęboki, swobodny oddech.

Początek zapalenia opłucnej jest zwykle nagły. Rozpoczyna się ono na ogół dość silnym bólem zlokalizowanym w określonej części klatki piersiowej, nasilającym się oprócz wdechu także przy wszelkich wstrząsach w zakresie klatki piersiowej, a więc np.: przy kaszlu, kichaniu, skakaniu, skrętach, skłonach itp. Opisanemu bólowi towarzyszy zazwyczaj suchy kaszel (urywany) oraz stany podgorączkowe bądź gorączkowe. Nagromadzony płyn może uciskać na płuco, zmniejszać powierzchnię wymiany gazowej i powodować uczucie duszności.

Cechą charakterystyczną bólu opłucnowego jest to, że nasila się przy wdechu, a ustępuje przy wstrzymaniu oddechu. Jeżeli ilość płynu wysiękowego jest znaczna, to takie zapalenie opłucnej nazywane jest przez lekarzy wysiękowym. Płyn gromadzi się w jamie opłucnej. Może on ulegać wtórnemu zakażeniu i przybierać charakter ropny. Stąd też zapalenia opłucnej dzielone są na:

• suche
• wysiękowe
• wysiękowe ropne
• wysiękowe krwotoczne

W razie nagromadzenia się w opłucnej większej ilości płynu ból w klatce piersiowej może zniknąć na skutek rozdzielenia płynem trących pierwotnie o siebie blaszek opłucnej. Po pewnym czasie leczenia wysiękowego zapalenia opłucnej ból może pojawić się ponownie jako następstwo powtórnego zbliżenia się blaszek do siebie. Lekarze pulmonolodzy oceniają to jako objaw korzystny, spowodowany zmniejszaniem się ilości płynu wysiękowego.

Nie znając przyczyny, nie wolno w żadnym wypadku lekceważyć opisanych objawów towarzyszących głównie zapaleniu opłucnej, gdyż pod ich maską może być ukryty poważny proces chorobowy. Każde niepokojące zmiany i uporczywy kaszel należy skonsultować z lekarzem.